sábado, 10 de octubre de 2020

BABELIA RAMÓN ANDRÉS

 ENTREVISTA

Ramón Andrés: “Nuestra verdadera leyenda negra es la desidia, la envidia y una cierta pereza”

El ensayista y poeta habla en su apartado refugio del valle de Baztán de las dos últimas referencias de su singularísima obra: un tratado de historia de la filosofía de la música de más de 1.000 páginas y un poemario

Carlos, Merche, Marijoxe… Todos saludan a Ramón Andrés en Elizondo. El ensayista, poeta y aforista lleva viviendo tres años en este pueblo del valle de Baztán, al norte de Navarra, pero cualquiera diría que es vecino de toda la vida. Llegó de Barcelona, desalojado por la presión inmobiliaria y por el griterío de una sociedad enfrentada, y se instaló en un silencioso apartamento con vistas a “un occidente recortado de montes suaves y arboledas”. Desde allí caza con prismáticos “bandadas de aves migratorias”: cigüeñas, águilas pomeranas, cormoranes, ánades, grullas y garzas, según el inventario que Andrés (Pamplona, 1955) hace al final de su último libro, Filosofía y consuelo de la música (Acantilado).

Durante el confinamiento, un día fue a comprar y una mujer le gritó desde la otra acera: “¡Gracias por escribir!”. Otro cantar es la librería del pueblo, cuyo escaparate es un monográfico plurilingüe de la novelista Dolores Redondo, autora de la famosa trilogía policiaca del Baztán que, antes del coronavirus, abastecía de turistas literarios el valle. Ahora, la pensión Elizondo registra un lunes de finales de septiembre una ocupación equiparable a la del hotel de El resplandor, pero la rutina de Andrés no ha cambiado: paseo matutino con su perra, una hembra de podenco algo asustadiza, café en la pastelería Malkorra, “estrechez de recursos” y mucho trabajo. Vive aquí con su pareja, la filóloga Lola Josa, especialista en el Siglo de Oro, que pasa parte de la semana en Barcelona.

Solo la concentración que le brinda su “refugio” puede explicar la hazaña: Filosofía y consuelo de la música es un tratado de 1.164 páginas sobre la historia del “pensar transformado en música”, de los presocráticos a la Ilustración. “El contrapunto”, dice su autor, “son las referencias al consuelo que esta produce. Quizá sea el arte que más interviene en el ánimo. Y, por tanto, el que más consuela”.

Empleó tres años en su escritura (2016-2019), aunque parece fruto de una dedicación de décadas. “Siempre estoy llenando libretas de notas y aforismos. Si viviera 200 años”, advierte, “podría publicar muchos libros, pero me iré habiendo hecho una mínima parte”. El ensayo se lee como un complemento a dos de sus obras anteriores: El mundo en el oído (2008), sobre el nacimiento de la música en la cultura, y el monumental (1.776 páginas) Diccionario de música, mitología, magia y religión (2012, ambos en Acantilado). Al igual que este último, Filosofía y consuelo de la música está concebido como una “obra de consulta” (en la que se echa en falta un índice onomástico). “Es el último que escribo de este tipo; otro como este, y no lo cuento”, explica. “Era una deuda conmigo mismo. No existen precedentes de algo así, tampoco fuera de España. Al menos, yo no los conozco”. A partir de ahora se dedicará a ensayos “con un mayor elemento de recreación”. Ya trabaja en uno sobre Josquin Desprez, compositor renacentista de la escuela francoflamenca.

Ramón Andrés, en Elizondo (Navarra).
Ramón Andrés, en Elizondo (Navarra). ALEX ITURRALDE

Andrés define sus libros como “viajes interiores que acompañan su soledad profunda”. Este arranca con una cita de Elias Canetti (“La música es el mayor consuelo por el hecho mismo de que no crea palabras nuevas”) y con la certeza de que, “más antigua que la literatura”, también es una herramienta contra el olvido, como ya sabían los griegos. Guiado por Boecio (480-524) —autor del influyente Consuelo de la filosofía, que escribió mientras esperaba su ejecución en la cárcel de Pavía—, el libro se detiene a las puertas del Romanticismo. “Lo dejé ahí por no agotar la paciencia del lector, de la editora [Sandra Ollo] y la mía”, aclara. “El camino hasta la Ilustración constituye un universo cerrado. Además, ya se ha dicho mucho de Nietzsche y su relación con la música. O sobre Adorno”.

Por sus páginas, repletas de historias e hilos de los que tirar, desfilan centenares de figuras tutelares de la cultura occidental: Pitágoras (capaz de oír “la música del cosmos”), la pionera Hildegard von Bingen, Juan Luis Vives o Lutero, “que tocaba laúd y flauta”, y dijo: “Si un maestro de escuela no sabe cantar, ni lo miraré”. También, “entre los duros de oído”, Kant o Spinoza. Vives es, para el autor, ejemplo de la secular sordera española. “Lo adoraban Erasmo y Tomás Moro, pero como era valenciano de familia de judíos conversos se tuvo que marchar. Nuestra verdadera leyenda negra es la desidia, la envidia y una cierta pereza”.

—¿Y por qué es este un país tan poco melómano?

—Yo diría que más bien es un poco sordo, también para la política. Los planes de estudio jamás han favorecido a la música. Algún que otro ministro de Educación ha intentado suprimirla. Y no es que no haya afición ni músicos de talento, pero siempre se la considera de rango inferior. Aquello que decía Torres Villarroel, “estos son músicos, el costado más alegre de los cuatro que tiene la locura”, sigue en pie. Aquí se busca un rendimiento inmediato, y la música no puede darlo. La derecha quiere escuchar siempre el mismo repertorio estancado y la izquierda considera que la música “culta” es elitista. ¿Qué hacer entonces?

Filosofía y consuelo... está también lleno de aforismos. Es en reflexiones como “la música es una manera de pensar el aire, un modo de aprender la vibración que la atmósfera deja en el oído” donde asoma su condición de poeta. Estos meses ha publicado Los árboles que nos quedan (Hiperión), donde naturaleza y cultura se mezclan con vivencias (“Noche de San Juan: creedme, no os miento, / he saltado 10, 12 hogueras de llama alta, / en Arizkun, calle abajo, a mi edad, pelo blanco y salto negro”) y recuerdos: “Cuando nací en la avenida Generalísimo Franco, / hoy llamada de la Baja Navarra, las carreteras / se contaban por accidentes. Asfalto de provincia / y miedo de los ingenieros a vérselas con los montes. / Fue el año de Pedro Páramo y en el que murió Einstein”. Al acabar el ensayo, dice, se compró “una silla de Decath­lon de 11 euros” y se fue al campo a componer esos poemas.

Aunque, normalmente, Andrés trabaja en su estudio, en un apartamento forrado de libros. Una biblioteca particular, con catálogos de arte antiguo, ensayos musicales, mucha filosofía (desde sus primeros balbuceos a Emanuele Severino, fallecido en enero y a cuya memoria está dedicado el libro) y poesía, que tiene una habitación propia. Su mesa de trabajo, sobre la que cuelga la maqueta de una trainera, está rodeada de reproducciones de cuadros y fotografías, una fotocopia de parte de la partitura del Réquiem de Ligeti, también citado en la dedicatoria, o un ejemplar de Parte de una historia, de Ignacio Aldecoa, “uno de los pocos novelistas” que lee de vez en cuando, para empaparse de su “castellano poderoso”. “Me da más vida un diccionario etimológico que una novela”.

Andrés, paseando cerca de su casa en Elizondo (Navarra).
Andrés, paseando cerca de su casa en Elizondo (Navarra). ALEX ITURRALDE

Su capacidad de trabajo podría deberse a que se trata de un escritor tardío, aunque fuera un muchacho precoz. Su primer rastro en la cultura española es el disco Canta a Blas de Otero (1977), fruto de su amistad con el poeta bilbaíno, a quien frecuentó antes de cumplir los 20 en la casa de aquel en Madrid. Lo grabó para Ariola, en los tiempos de disquero de J. M. Caballero Bonald (“que nos dejó hacer lo que quisimos”, cuenta). Él ruega siempre que aquello se eche en el olvido. “Lo hice para independizarme de casa, pero el resultado no es bueno”.

Su familia se había mudado de Pamplona a Barcelona en pos de los negocios textiles del padre, que “era tan wagneriano”, que “solo con el tiempo” ha “aprendido a amar” la obra del compositor. Después vinieron sus años como cantante de música antigua, profesión que dejó (“desde entonces, he tendido a intelectualizar la música, más que a tocarla”) cuando confirmó su aversión a viajar. Y en esas sigue: autor de El luthier de Delft (2013), solo fue a la ciudad de Vermeer una vez publicado el ensayo, convencido por uno de sus cuatro hijos, fruto de dos relaciones anteriores.

“Me he podido dedicar a la escritura muy tarde, casi a los 50 años. Tenía una familia que sacar adelante. Y lo hacía con toda clase de trabajos editoriales: corregir, traducir…, he hecho muchísimas traducciones de negro, no me importa decirlo”. También contribuyó a fundar la revista Archipiélago (“nuestra forma de resistencia ante la retirada del humanismo”) y publicó una antología de poesía barroca, un diccionario de instrumentos musicales o una historia del suicidio en Occidente que retocó para su reedición hace cinco años. Fue Jaume Vallcorba, fundador de Acantilado fallecido en 2014, quien destapó al particular ensayista que llevaba dentro con la publicación de su vida de Bach a través de la biblioteca que el genio dejó al morir, un aceptable long seller aparecido en 2005. Luego vinieron obras sobre el Siglo de Oro holandés, el Lamento della Ninfa, madrigal de Monteverdi, la cultura contemporánea (Pensar y no caer) o, en No sufrir compañía, sobre ese silencio siempre anhelado y que se hizo por obligación en el confinamiento. “Todo el mundo lo agradeció. El silencio es bueno, por una mera cuestión física. En nuestra cotidianidad no pensamos, estamos continuamente recibiendo órdenes. El silencio lo pone todo en su sitio”.

También ha ido construyendo una base de lectores, atraídos por un estilo cristalino y una obra poco común en español, concebida desde los márgenes. En sus años barceloneses no solo era un autor (en castellano) ignorado por la oficialidad idiomática, sino que tampoco encajaba en el mundillo editorial, volcado casi siempre en el último novelista y poco interesado en asuntos como la música barroca. “No echo de menos Barcelona, salvo la compañía de algunos amigos. Pero no me he desentendido. Sigo la actualidad catalana con preocupación. Y veo que continúa instalada en el despropósito”, asegura al día siguiente de la sentencia de inhabilitación del president Quim Torra. “No hay nadie inocente en esa disputa. Nadie. Hay una Cataluña de primera necesidad que no repara en ese problema [del independentismo] porque le parece menor. Cierran fábricas y llegar a final de mes es perentorio. Tenemos tanto amor a los bandos, al ‘ellos’, al ‘nosotros’, al ‘a por ellos’, que estamos estancados. Detesto los bandos. Si de algo estoy contento es de haberme zafado de las ideologías. Veo esa batalla izquierda-derecha como algo anticuado”.

Su receta para superar el desastre actual incluye “dosis profundas de sentido común y búsqueda de responsabilidad individual y de la vida ética. No sabes cuántas cosas se arreglarían solo con eso”. “La población tiene una actitud demasiado pasiva. Se queja de los políticos, pero delega en ellos. Y eso tampoco es justo. La gran revolución es vivir con lo necesario. Esa superproducción, esa inercia, esa manera de anticipar el futuro, tan propia de Occidente, es muy nihilista. Nos empeñamos en olvidarnos del presente”, añade, antes de que un vecino interrumpa sus reflexiones: “¡Bueno, agur, Ramón!”, se despide, mientras sale de la pastelería de Elizondo, rumbo a la mañana gris del Baztán.

sábado, 1 de agosto de 2020

EL CIELO Y LA NADA, TONI QUERO


LOS LIBROS

Rodajas de luz

  • En El cielo y la nada Toni Quero mantiene la pulsión tensional entre las incisiones autobiográficas del poema y el cauce reflexivo del lenguaje
  • Se percibe en parte del volumen un claro pesimismo, como si la presencia del sujeto verbal fuese zarandeada por las convulsiones del desasosiego

Publicada el 13/12/2019 a las 06:00
FacebookWhatsappTelegram

Envíalo a un amigoImprimir

El cielo y la nada
Toni Quero
Castalia 
Madrid
2019

 
  La amanecida poética de Toni Quero (Sabadell, 1978) está ligada a un referente literario de vital importancia en la lírica contemporánea: Colliure, el enclave francés que guarda la memoria de Antonio Machado y que se convirtió en lugar generacional de los poetas del medio siglo. Con su primera obra, Los adolescentes furtivos, Toni Quero consiguió en 2009, en el emblemático municipio, el Premio Internacional de Literatura Antonio Machado. Desde aquella entrega ha trascurrido un largo intermedio, durante el cual el escritor ha explorado otras rutas expresivas como la ficción narrativa Párpados (2016), reconocida con el Dos Passos a la Primera novela. Ahora retorna al cauce poético con El cielo y la nada, editado en Castalia tras conseguir el Premio Tiflos.

El movimiento pendular que oferta en cada amanecida el trayecto vital, entre la esperanza diáfana de la plenitud y la estela borrosa del vacío, constituye la razón del poema. Así lo corrobora, como un denso aforismo que pule su certeza, la cita de Fernando Pessoa: "No soy nada. / Nunca seré nada. / No puedo querer ser nada. / Aparte de eso, tengo en mí todos los sueños del mundo". El poeta también convoca a la sabiduría vivencial de Auden para integrarlo en el comienzo de la primera sección del libro, "La nada", donde la introspección desdobla al sujeto poético. El ser hace balance del existir, muda el enunciado sentimental en razón básica de un estar contradictorio que se desplaza entre la claridad de mediodía y el fundido en negro. Muestra su empeño en hacer del recorrido por la incertidumbre el refugio complejo de unas cuantas metáforas: "Nada permanece, la ciudad es oscura, / el firme estéril y no arraiga la simiente, / mis versos germinan entre la maleza, pero quién se nutre de un fruto amargo". Se percibe en el apartado un claro pesimismo, como si la presencia del sujeto verbal fuese zarandeada a cada instante por las convulsiones del desasosiego, o se viese sometida a una liquidación por derribo. Así sucedió con las señas colectivas generacionales, hoy convertidas en restos óseos de quietud y conformismo y en el previsible final de trayecto que deja inerme el último átomo del yo.

Como sucediera en la memoria de Alberti con aquellos años veinte que nacieron a la escritura con la epifanía del cine, o al burgués juvenil que encarnara Jaime Gil de Biedma en la edad de la pérgola y el tenis, Toni Quero recuerda la década finisecular repleta de fuegos fatuos: "Respetadme, / fui un adolescente en los noventa / nuestra religión era la música, / acampábamos en el margen de un río / y bailábamos como fuegos fatuos hasta el alba". Aquella escenografía de esperanza languideció en el tiempo convertida en una opaca floración de frustraciones, mostrando las oquedades ilusorias de lo temporal. Otras señales colectivas definen el nuevo tiempo y todas convergen en la misma sensación: ya es tarde. Los actos de la rutina simulan gestos que prolongan un caminar marcado por la ceniza. Todo es búsqueda y movimiento, los pasos de un yo que activa estrategias de supervivencia, mientras en sus sentidos resuena inalterable el gotear del tiempo.

La memoria de los días vislumbra un copioso escenario de lugares al paso. Como un viajero recorriendo el espejismo digital, los sitios muestran el transitar de figuras luminosas que aprenden la meritoria experiencia del camino, ese lenguaje propio que intenta capturar la belleza y aprehender los ralos destellos que pone entre las manos la existencia, aunque el crepúsculo abra sus palmas para mostrar un esqueje seco de sueños evadidos.

En El cielo y la nada Toni Quero mantiene la pulsión tensional entre las incisiones autobiográficas del poema y el cauce reflexivo del lenguaje. Así toma cuerpo un diario especular, que profundiza en la trayectoria vital y en sus espacios imaginarios. El poema sondea, enuncia, escribe con imágenes de gran fuerza simbólica, y sigue el rastro de la decepción, ese "punto encendido en mitad de la nada" que guarda en su oquedad los ajados sedimentos de algún sueño. Pero la amanecida retorna, y encuentra en la retina de quien sale al día unas rodajas de luz; es el amor que pasa y nos advierte que también la niebla escampa.

domingo, 15 de noviembre de 2015

LA ESCRITURA SEGÚN NIETZSCHE


Fiedrich Wilhelm Nietzsche es el nombre de uno de los filósofos europeos más grandes que la humanidad ha visto en los últimos 300 años junto con Arthur Schopenhauer, Søren Kierkegaard, Martin Heidegger, etc. Malinterpretado por muchos, amado y sufrido por otros porque dentro del amar hay un sufrir, y más cuando se trata de sentarse a leer a uno de los más importantes pensadores.

friedrich-nietzsche
“Dios ha muerto”

Esta es una de las frases más rumiadas y desgastadas del autor alemán. Contrario a lo que muchos piensan, el autor no es tan pesimista como parece. La característica principal de su pensamiento es el vitalismo que el Ser debe encontrar por medio de la voluntad. Cuando el autor expresa “Dios ha muerto, ustedes lo han matado” se percibe – más que el nihilismo – una nostalgia del Ser en un contexto en el que todo perece haber cambiado de valor, hasta el mismo Dios que el hombre ha eliminado; de ahí se deriva el concepto central de “transmutación de valores”. Lo anterior no deriva de un cristianismo militante del filósofo, es más bien el punto de partida para el nacimiento del superhombre, que por definición está más allá del bien y del mal, siendo su propio dios, ejerciendo la voluntad por la que ha trabajado y sufrido.

A partir de esta breve explicación de la filosofía nietzschiana, se da paso a una serie de puntos que el autor le escribe a Lou Andreas Salomé, una reconocida psicoanalista rusa, de quién el autor estaba enamorado y que compartió amistad con Freud, Rilke y Paul Rée.

Dicho decálogo fue publicado posteriormente por Salomé en su libro Friedrich Nietzsche in seinen Werken y se pueden leer como consejos para quienes quieran aspiran a escribir, ya sea filosofía o cualquier otro tipo de textos.

Lou-Andreas-Salome-Paul-Ree-NietzschePaul Rée, Lou Andreas Salomé y Nietzsche.

A continuación, el decálogo del filósofo:

1. La vida es una necesidad primordial: un estilo debe vivir.

2. El estilo debe ser concebido tomando en cuenta a la persona específica con la que te quieres comunicar. (La ley de la relación mutua).

3. Primero, antes de escribir, uno debe determinar con precisión “qué se quiere decir y presentar”. La escritura debe ser sólo una imitación.

4. Como el escritor carece de los recursos que tiene el orador, deberá por lo general, hacer una presentación expresiva de su modelo. De cualquier manera, la presentación escrita de éste siempre resultará más apagada que el modelo en sí mismo.

5. La riqueza de la vida se revela a través de la riqueza gestual. Uno debe aprender a considerar todo —la extensión y ritmo de las oraciones, los signos de puntuación, la selección de palabras, las pausas, la secuencia de los pensamientos—, como lo hacemos con los gestos.

6. ¡Ten cuidado con la puntuación! Sólo las personas que tienen una respiración larga al hablar se merecen el punto. Para la mayoría, el punto es una afectación.

7. El estilo debe probar que uno cree en una idea. No solamente que uno la piense, sino también que la sienta.

8. Entre más abstracta es la idea que se quiere expresar, más importante es guiar los sentidos del lector hacia ella.

9. La estrategia de un buen escritor de prosa consiste en la elección de los medios que lo acerquen lo más posible a la poesía, sin tocarla.

10. Privar al lector de las objeciones más obvias no es una manera eficaz, ni inteligente. Permitir que el lector pronuncie la quintaesencia de nuestra sabiduría es una mejor y más inteligente manera de hacerlo.


Gracias a Lou Andreas Salomé, puedes poner en práctica estos consejos que vienen directamente de la pluma de Nietzsche.

***

Te puede interesar: Nietzsche, desde el “Superhombre” hasta el “Anticristo”. 
Publicidad
- See more at: http://culturacolectiva.com/10-reglas-para-escribir-segun-nietzsche/#sthash.B35urxhX.dpuf

viernes, 21 de agosto de 2015

H-AREN AUZIAZ

Koldo Mitxelena eta Martin Ugalde "h"-az eztabaidan, 1970eko elkarrizketan
2015-08-20
 1      0

Koldo Mitxelena (Errenteria, 1915 - Donostia, 1987) euskara batuaren sortze prozesuan eragile nagusia izan zen.
Koldo Mitxelena hizkuntzalaria jaio zela ehun urte bete direnean, Martin Ugaldek 1970ean egin zion elkarrizketa ekarri dugu hona. Zeruko Argia aldizkariaren 394. zenbakian argitaratu zen:
Joan dan Batasuna VII-an agindu bezela, emen dakart izketaldi sail honeri bukaera emateko egiña izan zan elkar-izketa.
Galde-erantzunetan asi baiño lehen, oarpen batzuk egin nahi ditut:
1) Lafitte jaunaz aritu nintzan lan hortan adierazi nahi izan nuanez, gehien bat Mitxelenak gertatutako lanaren azterketan ez zuan Mitxelena berak eskurik sartu nahi epaitua-epaille bezela agertzeko ardura zuzenez, noski; ala ere, ez zitzaidan auzi hontan gora eta behera ahotan erabillitako gizonari bere itza eman gabe uztea ondo iruditzen; egia esan? Mitxelena jauna pixkaren bat behartu ere egin ote dudan beldur naiz? eta barkatu nazala.
2) Elkar-izketa hau ez da egin berria; joan dan Aste Santuko opor-aldiak Mitxelena jauna erriratu zigunean joan nintzaion artu-eman hau izateko Errenderira, eta ez orduan bertan argitaratzeko asmoz, bere honetaratze hau ez galtzeagatik baizik; gero, nola sail honen agerraldiak banakatuak urtetzen joan diran, nere lantxo honi bere garaia eldu aurretik udako opor-aldiak ekarri du berriz Mitxelena jauna Paristik gure errira, eta orain nere kezkaz (Euskaltzaindiko aldaketak, Batasunaren kutxa ager berria danez gero e. a.) galdetu diot, ia, ba, egin genduan lana berritu, gaurkotu, beharko gendukeen; "ez" esan dit, "zurea dagoen dagoenean uztea eta horrela argitaratzea obea dala uste dut; ez litzake zuzen, nik uste, orduan esan nizkizunak orain aldatzen astea; eta zuk eskubide osoa duzu jaso zenituenak jaso zenituen bezela emateto"; alaxe egin dut.
3) Azkenik argi utzi nahi dudana hauxe da: sail hau asteko eragin ziran giro eta asmoetan egindako elkar-izketa dala; elkar-izketa hau gaur berriz egin behar bagendu, beste batzuk izango lirake nere galderak eta besteak izango lirake, noski, Mitxelena januaren erantzunak; argitasun hau zor diot Koldo Mitxelenari eta baita sail hontako lanei jarraitu dieten Zeruko Argiako irakurleei ere.
Iru oartxo hoiek egin eta gero, goazen arira.
Mitxelena jaunak ez du nere aurkezpen beharrik, baiña gaiñontzekoekin egin dutan antzeko aipamen bat merezi ere ba du eta egingo diot: Errenderiko seme ospetsu hau Madrideko Unibersidadean "Doctor en Filosofía y Letras" titulua irabazi ondoren "Seminario de Filologia Vasca Julio de Urquijo" zuzendari izana da; gero, lehen Salamancan eta orain Parisko Sorbonan irakasle da, "Real Academia de la hengua Española"koa eta beste atzerriko ele-jakintza etxe batzuetako laguna, eta, batez ere, Euskaltzaindiko lagun osoa.
Ala, eta berez ba du nonbait Euskaltzaindiaren itzal eta uste on zintzoa, eta Arantzazuko billeretako sortu zuan euskera-batuaren aldeko lanak aztertzeko batzordearen buru egiña izan zan.
Arantzazuko batzar hontatik honokoak dira gehienbat gure artean sortutako gora-beherak.
-Leben “h”-rik erabiltzen ez genduen euskeldunoi letra berri hau aurrean ikusteak pixka bat nahasketatzen gaitu- esan nion Mitxelena jaunari-. Bi galdera egin nahi nizkizuke batez ere: 1) Zergatik da “h” hau euskeraren butasunerako beharrezkoa, eta, 2 ) nola izan dira “h” hoiek sartuak?
- “H” hau artzeak zenbaiti zaildu egin dio iskuntza, eta beste batzuei erreztu -esan zidan- Hontan, Euskalerria noraiñartekoa sentitzen dugunak ba du zer ikusia: mugaz auzkoak ez ahal dira Euskalerria? Idatziz (ez naiz literaturaz ari, baizik gure arteko artuemanetan behar dugun idatzi-bide batez baizik) adierazteko izkuntza bat behar dugu. Iñun ez da idatzia eta itzegiña berdiña; gure errian ere ez. Batu behar badugu, danetik artuta batu behar dugu. Gero, nola artuak izan diran galdetzen didazu: Arantzazun izenpetu genduan agiriak dionez, bokal artekoak ondo ikustak izango lirakeela (berdinak diranean: ari (hilo) eta ahari (carnero), zar eta zahar, eta asko eta asko bereizteko eta ez diranean: ao, au, ago aba eta beste ainbeste esateko bide bakar bat artzeko: aho (boca). Honek zerbait zailduko duela mugaz onuzko euskaldunen idatzi eta irakur bidea? Alaxe da; baiñan alderdi guzietan dauzka izkuntz-idatziak zailtasunak.
- Euskaldunok pozik giñan lehen, euskeran letra bakoitzak soiñu bat, ots bat, bakarrik zualako, eta soiñurik gabeko batere ez gendualako; orain ere hontan dira gure arteko asko, eta erantzun bat merezi dute noski.
- Bai, alaxe da. Baiñan errexa ez da beti onena: letra bat, soiñu bat, gehienetan eziña da; begira, bestela, gaiñontzeko izkuntzei, eta gurea baiño ugariago mintzatuak eta idatziak dira!, eta askotan ez da hori komeni ere: esate baterako: adar, adarra; batean r erabiltzen dugu r gogorra egiteko, eta bestean rr; eta hau ondo datorkigu, ekonomikoagoa baita.
-H gabekoek, erreztasun edo ekonomi hauxe agertzen dute bere asmoaren alde- esaten diot.
-Baiñan ez ahaztu: batasunaren alde lanean ari geranean, batasuna da elburu, eta ez erreztasuna batasunaren kalterako ez danean, erreztasuna behar dugu billatu, noski, baiñan batasuna da gure jo-muga. Jokaera batek ez du bestea (eta hau batzuetan) menderatu besterik egiten, naiz eta biak, bakoitza berean, onak izan.
- Batasuna dala-ta borondate oneko euskaldun askok h hau artuko luteke, beste askok artu dugun bezela; bainan gehiegitxo ote diran pixka bat izututa daude: bi milla itzeko iztegi berria (zuk gertatu eta Euskaltzaindiaren babesean agertutako Euskera-batasuna ) daukat batez ere buruan galdera hau egiten dizudanean: ezin ahal ditzakegu h hoiek gutxitu?
- Iztegi berri hori ez da nerea bakarrik; jende prankoren lana da; ala ere nik ez dut nik dudan erantzun-beharrik ukatu nahi. Baiñan iztegi horren asieran esaten da gure lan hau ez dala saio bat baizik, eta zuzenketak egiteko gertu gaudela. Bestalde, iztegi honek ez du iñor behartzen: h erabilli nahi dutenen artean gidari bat bezela eskeiñia izan da; ordurarte amaika ba zian behar ziran baiño h gehiago erabiltzen zituztenak, eta laguntza bat bezela eskeiñia izan zan.
- Eta gidari bezela, ezin zan h hau gutxitu? -eutsi nion oraindik.
- Nere ustez gauzak era bat egin behar dira. Gure gaiñetik zegoan lege bat behar genduan, eta artu dugu: batez ere Lapurdi aldean antziñako idazleek erabilli duten era; h-ak ez dira guk jarri ditugunak, arkitu ditugunak baizik.
-Baiñan- esan nion berriz (eta baita, beldur naiz, ez-egoki xamar ere) arkitzeko erabilli ziran bide hoiek ezin ahal ziran estuagoak izan?
- Asko eta asko kendu genituan, noski. zenbait konsonanteren atzean agertzen ziran h guziak kendu ditugu. Geratu diranak beharrezkoak dirala uste dugu gure izkuntzaren bizkar-ezurrak batasunean iraun dezan. Auzia emen dago -esaten dit Mitxtelena jaunak- bakoitzak duan euskera ala danak dira euskera? Euskera batu behar ba dugu, bat egin behar ba dugu, hauxe artu behar dugu kontuan: euskera oiñarriz bat dala, eta axalez bakarrik dala berezia; eta zeri begiratu behar diogu: oiñarrizko batasunari ala axaleko ezberdintasunari?
- Bai, bakoitzak gurea dugu errezago, eta horrera, errezera, joaten gera maiz
-Noski -esaten dit Koldok- obe litzake: 1 ) euskerazko itz guziak gordetzea. aberatsago izango litzakealako; baiñan kontuan euki behar dugu aberastasun honek euskeraren eriotza daramala barruan; eta 3) euskotar guziok euskalki guziak ezagutu eta erabiltzea, baiña eziña da hau. Orduan, euskera biziko ba da, batasuna behar-beharrezkoa dugu. Zuk aitatu duzan iztegi hortan oso zabalduak dauden itz berdiñetatik bat aukeratzen dugu, ta hori da eskeintzen duguna.
- Bai, bururik eta lanik gabe ez dugu batasunik egingo.
-Nere aldetik- esaten dit Mitxelenak -alaz guztiz ere, zerbait galdetu nahi nizuke...
- Esan.
- Zure galderak, beti edo gehienetan, xede batera doaz: h kontura. Ez dut nik ukatuko auzi hori larria denik. Batasuna, ordea, ez dago horretan, ezta urrik eman ere. Askozaz ere gehiago da batasuna eta batasunera bidean ba ditugu, pilaka, hori baiño kontu larriagoak. Hori ez da, gehienez ere alde nahiz kontra jokatzeko ederki datorren bandera ikusgarria besterik.
-Ala da, noski; baiña nerez ikasi izan ahal dudanez -esan nion- h honen auzia ez da teknika eta gramatika prolema izate utsean geratu, gizarteko eta belaun-arteko politika arazo gorri bat bezela jaso dan ikurriña izatera eldu da. Nik uste, biotz-auzi hau arrazoi-auzi biurtu behar dugula, geroko batasun-lanak pozoi honen ahal dan kutsurik gutxiena eraman dezan: ara nere kezka, eta auzi hau lehen bait-lehen ahal dudan zehatzen erabakitzeko asmoa; behar ba da gerorik gabeko asmoa, aitortzen dizut zuri.
-Bai- esaten dit Mitxelenak -batasunerako eragozpenik okerrena h-ez bestekoa da: nahi ta ez, batasunik izango ba dugu, nork gure aldetik amor eman beharko dugula, puntu batzuetan batzuk eta besteetan besteak. Eta iñork ez dugu, eta bidezko da, ez gurerik utzi nahi eta ez besteerenik artu. Hori orrela izanik, hauxe euki behar genduke gogoan: euskerak, biziko baldin ba da, batasuna behar duela; euskerak irautea nahi ba dugu zinetan, batasunaren alde zinetan jokatu behar dugula Eta, batez ere, euskeraren eta euskera batuaren alde bagaude, prest egon behar dugula, ezin-besteko izango baita, etxekoak utzi eta besterenak artzeko, arrazoizko baldin badirudi.
- Alaxe derizkiot: eta egin danaren fede ona erakusteko, komeni da lan hori zuk nola egin zendunaren berri guk izatea; baliteke honen zabalkundea gure egin-beharraren- eragille izatea; zer egiten ari geran jakin nahi izaten baitugu. Ba dakit zuk zerez bakarrik egindako lana ez dala.
-Ez da iñola ere! Nik nere ofizioa ba dut, eta lanak ere izaten ditut; ez dut, egia esan, neretik kanporako lan gehiegi egiteko astirik izaten. Euskaltzaindiak bere 50go urte-urrena dala-ta jaia ospatzeko betiko bere batasun kezka hau aztertu nahi izan zuan. Orain arte ez zan gehiegizko urratsik egin bide hontatik, eta ni ez nintzan batzar batean (ni Salamanean nintzala ) artu zuan Euskaltzaindiak ni batzorde horretako buru izentatzeko erabakia; nik erru asko izan nezazke batzar hontan egin ziran lan hoietan, baiñan batere ez dut ni izentatzeko Euskaltzaindiak artu zuan erabaki hontan. Eztabaida eta polemika bizina aztertu ziran 1anak Arantzazun; batzuk maiori ixilla edo aitatzen dute azterketa hoien buruz, eta nik esaten dut, maiori horrek ere nolabait izan zuala itz egiteko bidea, eta itz egin behar duala iritzi hori nolakoa dan jakiteko.
- H horren alde gehiegi eman ote zanaren kexak entzun ditut maiz; letra honekin, behar zan baiño gehiago nahastu dugula izkuntza, alegia.
- Nahi duanak errextu lezake bere idaz-bidea. Nola nahi, bide bat behar dugu elkar egiteko. Arantzazun egin ziran lanak, leialki eta funtsez egiñak izan ziran, eta Euskaltzaindiaren babesean eta bere gizonen bitartez. Langilleak izan zuten an lana! Artu zan neurri txiki hura ona dala uste dut..., jarraituko bagenio. Gaiñontzekoak, ibilli-ibilliz joango dira geratzen edo joaten; hori geroak, eta erriak, noski, esango du.
Ulertu behar genduke- esaten diot -ez gerala asmaketa batekin jostaketan ari; batasun lan hau lan-bidez artu behar dugula; eta ez gera, noski, lan hau izan dugun erri bakarra...
- Bai zera...! Serbo-kroatek ere Yugoslabia sortu aurretik auzi berbera izan zuten: alderdi batzuetakoek h erabiltzen zuten, bestekoek ez; azkenean h sartu zuten. Gure kontua hau da: euskerak duan orokor edo elkarrekikoa arkitu nahi badugu, inguruko bereizkuntzak baztertu behar ditugula. Nik (seme) "semia" esaten dut, baiñan konturatzen naiz "seme bat" esanten dutala, eta orduan semiaren azpitik dago semea, eta ogiya, ogiye, ogije hoien azpitik ogi bat esaten dutala. Guk egiña saio bat izan da; euskera guziak izan dezaketen funts hori arkitzea izan da gure asmoa. Beharrezkoa baitugu. Nik ez dut esaten guk egin duguna lege denik; ni arritzen nauena da, guk eskeiñi genduanaren aldamenean iñork ez duala besterik jartzen.
 -Batzuk diotena da- esan nion bukatzeko- h gabeko lehengo euskera ondo zegoala.
- Baina batasunik gabea!
- Alaxe da.

- Danak batasuna nahi dugu itzez- esaten dit Mitxelena jaunak amaitzeko- baiñan modelo bat atera danean, aurka daudenak ez dute beste ordeko bat erakusten.

jueves, 20 de agosto de 2015

LUBAKIETAN LATINA IKASTEN


0820_kul_mitxe3
Gaur ehun urte jaio zen Koldo Mitxelena, Euskal Herriak eman duen hizkuntzalaririk handiena. Martin Ugaldek (“Hablando con los vascos”) eta Eugenio Ibartzabalek berari eskaini zion liburuan elkarrizketa luze bana egin zioten, baina Koldo Mitxelenaren bizitza txiki sentiarazten gaituzten horietakoa da eta biografia lodikote bat idazteko balioko luke.
Baluke biografia horrek aro epiko bat, gerrari dagokiona. Hogeita bat urterekin joan zen gudari, uniformearen ordez buzoa eta fusilaren ordez eskopeta bat zeramala, eta sorterritik gertu, Usurbilgo Andatza mendian, jaso zuen suaren bataioa. Bere kideek kontatzen dutenez, Bizkaiko lubakietan, fusila zuen dagoeneko eskuetan, baina sakelan latinezko gramatika bat eta Lizardiren poema liburua zeramatzan gordeta eta tiro saioen artean, atsedenaldietan, bi liburu horietako bat irakurtzen aritzen zen. Santoñan preso hartu zutelarik, heriotzara kondenatu zuten. El Dueson, Larrinagan eta Burgosen egin zuen espetxealdia.
Saiatu zen ikasketa unibertsitarioei heltzen, baina ezinezkoa izan zuen. Burgosen igaro zituen bost urteak latina, grekoa, frantsesa eta ingelesa ikasteko baliatu zituen. Errenteriara itzuli eta zituen aurrekari penalak tarteko ezinezkoa zitzaion lan finko bat aurkitzea. Eskualdeko ikastetxeetan latina, matematikak eta zernahi den erakusten ibili ondoren herriko enpresari batek Madrilen eskaini zion lana, baina Galeuska berrantolatzen hasi zirela-eta, bigarrenez eraman zuten espetxera. Baluke, beraz, biografia horrek atal bat klandestinitateari eskainia ere, arriskuz eta intrigaz josia, ezezagunagoa.
1948an atera zen kartzelatik, Matilde Martinez de Illarduyarekin ezkondu eta libretik matrikulatu zen Madrilgo Unibertsitate Zentraleko Filosofia eta Letrak fakultatean. Ohitua zegoen Koldo Mitxelena lan eginez ikasten, Batxilergoa ere horrelaxe bukatu baitzuen 1935ean. Ohorezko aipamenarekin atera zuen lizentziatura. Manuel Agud Querol filologoak elkarrizketa batean esan zuenez, unibertsitate horren historian matrikula librearekin lortutako ohorezko aipamen bakarra izan zen. Ordurako Madrilen jarrera arras ezberdinetako jendearekin harreman estuak zituen unibertsitate giroan, Antonio Tovar, Amoros, Manuel Agud Querolekin berarekin, hiru bakarrik aipatzearren.
1952an euskaltzain
«Lubakietan latina eta espetxean hizkuntzak ikasitako hizkuntzalaria zen, neurri handi batean autodidakta, beraz. Jakituria zabala zuen eta jakin-min izugarria. Nire anaia Xabierrek Ekonomia ikasi zuen Bilbon eta bazuten Analisi Matematikoak ematen zuen irakasle bat. Harekin joan omen ziren behin multzoen teoriari buruzko hitzaldi batera eta han agertu omen zen Mitxelena izeneko tipo bat, galderak egiten hasi eta bertan bildu zirenei mila buelta ematen zizkiena. Oso ikuspegi zabala zuen. Chomsky ere berak ekarri zuen inguru hauetara. Hizkuntzalaritza teorikoan, metodo konparatiboan, protohizkuntzei buruz egin zituen lanak atzerrian irakurri egiten zizkioten. Pertsonaia apasionantea da Mitxelena», dio hura ezagutzeko arrazoi asko dituen Ibon Sarasolak, harekin lanean urte asko emandakoa baita.
Euskararen arloan etapa berri bat zabaldu zuen Mitxelenak, Sarasolaren ustez: «Mende hasieran euskalaritza mugitzen hasi zenetik bi eratako jendea zegoen gure artean: euskara ondo ezagutu bai baina hizkuntzalaritza eguneratu gabe zutenak, batetik; eta bestetik, hizkuntzalaritzan punta-puntan zebiltzanak baina euskara menderatzen ez zutenak. Mitxelenak formazio zientifikoa eta euskararekiko ezagutza batu zituen».
Mitxelena 1952an sartu zen Euskaltzaindian eta oso urte gutxira Azkueren Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiaren bigarren argitalpena prestatzeko agindua eman zioten. «Agindu hori zela medio hasi zen Mitxelena hiztegigintzan. Bera bigarren edizioa prestatzen ari zela, Retanak lehena bere horretan atera zuen euskaltzain bakan batzuen laguntzarekin eta orduan erabaki zuen Euskaltzaindiak zerotik hastea. Nik 70 inguruan ezagutu nuenerako urte asko zeramatzan Orotariko Euskal Hiztegia osatzeko fitxak egiten. Zapata kaxa pila zuen fitxaz beteta. Handik urte batzuetara gure taldera errenteriar bat sartu zen, Fermin Larrea izeneko informatikari oso on bat, eta fitxak ikusi zituenean harrituta geratu zen. ‘¡Si Matilde nos invitaba a merendar y nos ponía a confeccionar estas fichas!’ esaten zuen, nonbait liburu eta aldizkarietako testuak itsatsi behar izaten zituzten orrietan. Koldo Mitxelenak berak mozten zituen eta emazteak jartzen zuen jendea fitxak egiten. Gero, fitxa horietako bakoitzean aurkitzen zituen beste hainbat erreferentzia kopiatuz joaten zen eta azkenean ez zegoen hura ulertuko zuenik. Alde horretatik oso kaotikoa zen, fitxa bakoitzean dozena bat gezi jartzen zituelako eta beste hainbat erreferentzia. Informatikaren erabilerak berrikuntza bat ekarri zuen, baina garrantzitsuagoa izan zen Mitxelenaren planteamendu berritzailea, euskarazko testu produkzio osoa hartu baitzuen Orotarikoak», dio Sarasolak.
Nola zegoen hiztegigintza une horretan Europan? Sarasolaren ustetan, ikuspegi eta bitarteko hauekin hiztegi bat egiten lehenetakoak izan ginen, «halaxe suertatu zelako».
Gandiagarekin kantuan
Salamancan urtebete eman zuten elkarrekin, etxe berean biziz, eta Gasteizen EHUren sorreran ere elkarren ondoan ibili ziren. Euskara batuaren sorrerako batzarretan ere elkarrekin ziren. «Bera EAJko guardia zaharrekoa zen eta kontuan izan behar da alderdiko jende gehiena kontra izan zuela. Gerora, Eusko Jaurlaritza eratzen denean egia da ez zela izan zalantzarik, baina horretan pertsona giltzarria Pedro Migel Etxenike izan zen. Garaikoetxeak Etxenike Kulturan jarri beharrean guardia zaharreko beste norbait jarri izan balu, euskara batua ez zen aurrera aterako, irakaskuntzari esker atera zelako aurrera neurri handi batean. Ondoren, ‘Deia’-k eta ‘Egin’-ek batuaren aldeko hautua egin zuten eta horrek ere eragin handia izan zuen», gogoratu du Sarasolak.
Arantzazuko batzarretara Arestirekin joaten ziren Sarasola eta Saizarbitoria. Eta han zegoen tentsioaz gogoratzen da orain. Giroa pixka bat baretze aldera behin Gandiagak kantuan jarri omen zituen. Euskaltzain ez gutxi kontra zeuden. Egoera hain muturrera iritsi zen, non horietako bat, Anizeto Zugasti apaiza, erakundetik botatzera iritsi ziren. «Interesgarria izango zen batzar horietako kronika humanoak egin izan balira», dio.
Gutxiago, baina Anjel Lertxundik ere harreman dezentea izan zuen Mitxelenarekin eta harreman estuagoa bere obrarekin, haren euskarazko prosaren antologia bat prestatu baitzuen “Koldo Mitxelena gure artean” izenburuarekin. «Batuaren aurretik batuaz idazten zuen berak, ortografia mailako huskeria batzuk gorabehera. Aresti euskara baturako proposamen bat lantzen ari zen bezalaxe, Lizarragan oinarritua, izen-abizenak jartzen hasita, Koldo Mitxelenak etiketarik erabili gabe baina praktikan proposamen bat plazaratu zuen, hain zuzen ere gero aurrera aterako zen bidea», dio Lertxundik.
«Bere idazteko ereduak erdarazkoak ziren noski, baina diskurtsoak euskarara ekarri eta erritmo bat ematen saiatzen zen eta asmatu egiten zuen, hain zuzen ere oraindik asmatzen ez dugun horretan: diskurtso luze batean hizkuntzak berak ematen dizkigun arnasaldiak aurkitzen. Jario itxuraz natural hori lortzen zen oso ona», gogoratu du.
Zinema eta literatura ziren Koldo Mitxelenaren arlo kutunetako bi. Gogoratu behar da Donostiako Zinemaldian epaimahaiko izan zela 80ko hamarkada hasieran. Literaturaz ere, bestalde, «oso jantzia zen. Nik askotan esan izan dut bere ‘Historia de la literatura vasca’ liburuan ez dagoela esaldi bakar bat sobera, ez dago batere erretorikarik eta lehendabiziko aldiz euskal literatura Europako testuinguruan kokatzea lortzen du, gure produkzioa garaian garaiko mugimendu eta korronteen baitan jarriz. Harrigarria da zenbat informazio zuen garaiko literaturaz».
Koldo Mitxelena ezagutu zuten guztiek bezala, Anjel Lertxundik ere hari buruzko hainbat pasadizo kontatzen ditu. Ramon Piñeiro galegistak kontatu omen zion iheska ibili zen batean Koldo Mitxelenari deitu eta honek nola lagundu zion gauez Bidasoko muga pasatzen. Sekulako izotza egiten omen zuen eta larrialdiak igaro omen zituzten oinetakoekin hotsak ateratzen zituztelako pauso bakoitze





MITXELENA

Nik aparejadore lana egin nuen Koldok utzi zizkidan planoekin eta lantaldearekin batera haren Hiztegiaren etxe osoa eraikitzeko». Ibon Sarasolaren metafora txoil egokia gertatzen zait egunkari honek eginiko galderari erantzuteko, alegia, Mitxelenaren ideiek egun oraindik ere bizirik jarraitzen ote duten. Esan dezadan hemendik aurrerakoa nire ikuspegi (ia) hutsari zor zaiola.

Sarasolak ahotan duen Orotariko Euskal Hiztegia-ren etxea (eguneroko idazkuntzan babesten gaituen «gure» etxea) egiteko ez ezik, esku artean ditugun eta erabiltzen ditugun beste plano baliagarri batzuk ere utzi dizkigu Koldo Mitxelena errenteriarrak; etxe handiago bat eraiki eta, ahal dela, zutik iraunarazteko «planoak». Mitxelenaren 1978ko hitzok ongi baino hobeki ispilatzen dute plano (edo egitasmo) orokorraren goiburua: «Gure herriak herri artean bere tokia behar duen bezala, hizkuntzak ere berea aurkitu behar du hizkuntz artean: handikeriazko menturarik gabe, iraupena eta hazkuntza segurtatzeko behar adinako tokia». Bestela esan, euskaraz normaltasunez aritu ahal izatea edozertaz, nonahi, noiznahi, munduko hizkuntza askoren maila berean.

Nekez uka daiteke, 2015ean ere, ideia horren gaurkotasuna eta balioa. Nola baztertu egitasmo horrek eskakizun dituen hizkuntza prestatu eta egokitzea, eta tresna hori nonahi erabili ahal izateko gizarte eta administrazioko antolamendua? Egungo (inoizko?) egoerarako pentsatuak dirudite, besteak beste, lanotan adierazten dituen ideia askok: Euskal literaturaren etorkizuna euskaraz argitaratu zuen lehen artikulua (1951), batasun bideari ekin ondoko (1978) Euskararen bide luze bezain malkarrak eta Ibon Sarasolaren Hauta Lanerako Euskal Hiztegia-ri eskaini zionAurkezpena (Euskal Hiztegian Atarikoak bihurtua). Hara igortzen dugu irakurlea.

«Planoak» egin eta Euskaltzaindiak eskatuta onartu zuen euskara batuaren «tarteko» edo «ofizial(e)a» izatea, garbi baitzeukan kode batua izan ezean nekez bilatuko zuela euskarak «bere tokia hizkuntzen artean». Inork asma al dezake egun euskara baturik gabeko kode estandar erabilgarririk administrazioan, hedabide zabaletan, hezkuntzan...?

Mitxelenak igeltsero, arotz, hargin... lana ere egin zuen «etxea» eraikitzen: adreiluak, zurajea, lehengaiak euskal testu zaharretan (linguistika diakronikoaren laguntzaz) bilatu zituen. Mitxelenak utzi dizkigun lanak (gisa guztietakoak hartuta, zazpiehun baino gehiago) egitasmo zabal honetan kokatzekoak dira. Euskara noranahiko «gainerakoen mailakoak» oinarriak behar ditu, eta horretarako euskararen historiaren berri sakona izatea nahitaezkoa da. Hementxe datza iritzi-usteen gainean, datuen balioaren aldarrikapena.

Koldo Mitxelenak ugari idatzi du euskararen historiaz: gramatika historikoaz (bigarren kartzelalditik atera eta hurrengo urtean (1949) argitaratu zuen lehen artikulua Notas de gramática histórica vasca da), etimologiaz, lexikoaz... Eta buruen-buruenik,Fonética Histórica Vasca doktore-tesia gauzatu zuen, Euskal Filologiaren oinarria, Euskal Filologiako oraingo (betiko?) ikasleen eskuliburu ezinutzizkoa.

Deskripziotik gorantz eginez, gertakari linguistikoen teorizazioa ere egin zuen eta Filologia eta Linguistikako ereduak eta teoriak euskarara erakarri zituen —Teoriari egin zizkion ekarriak (Lenguas y protolenguas!), teoria «berrien» dibulgatzaile izatea (Linguistika berriaren berri onak, 1968koa!) inolaz ere baztertu gabe—. Lehen aldiz gertatu da historian pertsona berak beragan batzea teori(ar)en eta aztergaiaren, euskararen, ezaupide sakona. Koldo Mitxelena da Euskal Filologia-Hizkuntzalaritzetako lehen zientifikoa. Egun ere ezinezkoa da euskararen gramatikan (zentzu zabalean) eta batez ere historian aurrera egitea Koldo Mitxelenaren bibliografiara jo gabe.

1960an argitaratu zuen euskal literaturaren historia, doktore tesia aurkeztu (1959) eta argitaratu (1961) bitarteko urtean. Galdetzekoa da nola moldatu zen Mitxelena garai hartan, baliabide eskas haiekin halako lan zorrotz eta heldua kanporatzeko eta, gainera, aldi berean beste hamaika lan egin behar zituela kontuan hartuta. Historia de la literatura vasca-k ez du bere balioa galdu 55 urte igarota ere. 

Historia egiteko errealitatea begi kritikoz aztertu behar da; zientziak ezinbestekoak dituen begi kritikoez. Horrela jokatu zuen Koldo Mitxelenak bai Historia egitean eta baita aldizkarietan (Emerita-n, Boletín de Amigos del País-en, Egan-en...) argitaratu zituen erreseina eta kritiketan ere. Literatur lanen, Filologia-Hizkuntzalaritzetakoen iruzkin-kritikei ere zuzendu zien kritikaren begi zorrotza.

Kritikaren ildoan, Koldo Mitxelenari aitortu behar zaio garai batean (1954-1961) plazaratu ziren film askoren kritikak euskaraz argitaratu izanaren lehentasuna (esan dezagun bidenabar, 1978an Donostiako zinemaldiko epaimahaikidea ere izan zela). Alde honetatik, Mitxelena har daiteke kazetaritzako iritzi generoko prosa euskaraz urratzearen aitzindaritzat.

Mitxelenaren prosak eta gainerakoek askoz gehiago merezi dute orain arte eskainia baino, baina hementxe utzi beharko «euskara noranahikoaren etxearen» osagaien zerrenda.

Koldo Mitxelena Elissalt sortu zela mende bat joan da, lehen artikulua (gaztelaniaz) argitaratu zuela ere badira 66 urte. Denbora badoa, baina lanez lan eta ideiaz ideia iraupena zertan den neurtu ez badugu ere erakutsi uste dugu haren ideiek bizirik jarraitzen dutela eta bizirik jarraitzeko arrazoiek ere bizirik dirautela. 

Hori aitortzea bezain garrantzitsua iruditzen zait, ordea, kontu sakonago bat aipatzea: Koldo Mitxelenaren jokamolde etikoa. Koldo Mitxelena gizon konprometitua izan zen, herri bateko parte sentitzen zen eta aldian-aldian parean egokitu zitzaionari bere modura erantzuteko ardura hartu zuen: gaztetan bere bizitza arriskuan jarrita; euskara batua zela eta, bere alderdi politiko barneko iritzi-talde batzuei aurre eginda; Salamancako Unibertsitate inguruko bizimodu bideratua utzi eta Euskal Herrira etorrita unibertsitatea sortu behar zelako...

Gaurkoa ez bide da egun desegokiena Mitxelenaren ideien bizitasunaz eta balioaz aritzeko, ezta haren idazlanak irakurrita ikasten eta gozatzen segitzeko ere.